ده‌لاقه‌

/* /*]]>*/

گه‌را

ئه‌و گۆمه‌ی چیرۆک نوسه‌که‌ی تیا خنکێنرا

چاوی به‌ ناو بنیا گێڕا

که‌ ورد بۆوه‌

ڕوانی ئه‌و شوێنه‌ی قه‌ڵه‌می تیا نوستوه‌

ماسی سوره‌ی دایک

گه‌رای هه‌زاران کورته‌ چیرۆکی  تیا خستوه‌

شێعری دوهه‌م

/* /*]]>*/

/* /*]]>*/

دارستان

له‌ دارستانێکا

تاریک داهات

شێرێ له‌ لانه‌که‌ی خۆیدا

بیری کرده‌وه‌ چۆن په‌لاماری پڵینگه‌که‌ی هاوسێی بدا

پڵینگه‌که‌یش بیری ئه‌کرده‌وه‌ که‌ چۆن

به‌یانی ڕێوی بگورێ و که‌وڵی بکا

ڕێویش بیری ئه‌کرده‌وه‌

چۆن بگاته‌ هێلانه‌ی ئه‌و کونه‌ شاخه و‌

زه‌ڕنه‌قوته‌ی کۆتر بخوا

کۆتریش بیری کرده‌وه‌

چۆن ئه‌توانێ

ڕاوچی و باڵنده‌ و ئاژه‌ڵی ناو دارستان

هه‌موی یه‌ک خا

چۆن ئه‌توانێ؟

کنوانسیون جهانی حقوق کودک امروز بیستم نوامبر 2009  بیست ساله  شد. مبتکر این کنوانسیون کشور لهستان بود که در سال 1979 کار در این مورد را آغاز نمود ولی ده سال طول کشید تا در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید. علی الظاهر این کنوانسیون مورد تایید همه کشورهای عضو سازمان ملل متحد قرار گرفته است و تنها کشورهای ایالات متحده امریکا و سومالی آن را امضا نکرده اند. طبق این کنوانسیون تمام افراد زیر 18 سال کودک و زیر سن بلوغ کیفری محسوب می شوند. چهار اصل کلی که این معاهده بر آن استوار است عبارتند از: حق رفتار عادلانه، اولویت رفاه کودک، حق زندگی و پیشرفت و احترام به نظر کودکان. 

یادآوری کنم که دو بند مهم کنوانسیون حقوق کودک به قرار زیر هستند:
بند ۲ کنوانسیون جهانی حقوق کودکان: همۀ کودکان از حقوق برابر برخوردارند و هیچ کس نباید از این بابت، مورد تبعیض قرار گیرد.بند ۲۴: همۀ کودکان باید به بهترین امکانات بهزیستی دسترسی داشته باشند.

....

خوب دارم به کودکی خودم و البته به همه کودکان سرزمینم فکر می کنم که این کنوانسیون به کودکان ما چه ربطی داره؟ شاید شما بتونید کمکم کنید که ربطش رو پیدا کنم!!!

برای امروز

خوانشی بر دموکراسی

بخش اول

شما چه نظام سیاسی ای را بیشتر می پسندید؟ دموکراسی چیست و چرا این واژه یونانی در صدر گفتگو ها و حتی کشمکش های سیاسی دنیا قرار گرفته است؟ آیا حکومت تحت لوای دموکراسی یعنی حکومت اکثریت یا حکومت همه مردم؟ آیا انتخابات بعنوان یکی از سیستم ها برای اجرای دموکراسی می تواند جامعه ای دموکراتیک را ایجاد نماید؟ این سوالات و بسیاری از سوالات مشابه دیگر همگی در زمره مسائلی هستند که ذهن بسیاری از مردم جهان خصوصا طبقه زیردست و تحت سلطه را بخود مشغول نموده اند. به نظر می رسد که تفهیم دموکراسی - واژه ای که خمیر مایه اصلی تاخت و تاز نهادهای بین المللی همچون نهادهای حقوق بشری و ... بر کشور ها  است – و به تبع آن اجرای درست و اصولی آن در جوامع و نظام های سیاسی می تواند نجات همه جوامع بشری را از بند سلطه به دنبال داشته و طعم آزادی را به همه آنها بچشاند. به امید آن روز آنچه در ذیل می آید خوانشی است بر دموکراسی.   

مناڵه‌کان!

ئه‌ی یاخیه‌ ژین تاڵه‌کان!

سبه‌ی ئێوه‌ که‌ گه‌وره‌ بوون

له‌ لاوکا

له‌ حه‌یرانا

له‌ مزگه‌وت و دیوه‌خانا

له‌ چیرۆک و

هۆنراوه‌ی

شاعیرێکی ترسنۆکا،

ڕه‌نگه‌ زۆرتان به‌ر گوێ که‌وێ

باسی ئێمه‌ و ئازایه‌تی!

باسی ئێمه‌ و کوردایه‌تی!

به‌ڵام نه‌که‌ن بڕوا بکه‌ن

هه‌موی درۆن، درۆی په‌تی!

خه‌می پاییز

په‌ڵه‌هه‌ورێکی چڵکنی نه‌زۆک

ئاسۆیه‌کی ڕوت

ده‌شتێکی زه‌رد هه‌ڵگه‌ڕاو

تاوێکی سڕ

دارێکی هه‌ڵکوژماو

له‌ خه‌می پاییز ده‌ترسم خه‌می پاییز زۆر گرانه‌

کێوی سوڵتان مه‌ڵبه‌ندی هه‌رمانی نه‌مر ئه‌وراز- نه‌غه‌ده‌

وێنه‌گر: جه‌لال حه‌لاج

ششمین سالگرد جاودانگی محمد اوراز

جمعه شب بیستم شهریور ماه 2709(2009م) ششمین یادمان محمد اوراز با حضور جمعی از دوستداران وی برسر مزارش واقع در دامنه کوه سلطان یعقوب نقده برگزار شد. در این مراسم تقریبا 2 ساعته  که به میزبانی گروه کوهنوردی سامرند نقده برگزار شد جمعی از کوهنوردان شهرهای نقده، مهاباد، بناب، پیرانشهر، بوکان ، اشنویه، ارومیه و ... حضور داشتند. مراسم ابتدا با تلاوت آیاتی از قران شروع و با شرح و توضیح مراسم توسط مجری برنامه با سخنرانی آقای معروف اوراز برادر بزرگتر محمد اوراز ادامه پیدا کرد. در این بخش معروف اوراز ابتدا ضمن تشکر از حضور دوستداران محمد در ششمین سالگرد جاودانه شدن وی به چگونگی وارد شدن محمد اوراز به عرصه کوهنوردی و هیمالیا نوردی و همچنین تاثیر تفکر و اخلاق در زندگی ورزشی این کوهمرد اسطوره ای کرد پرداخت و سپس با ارائه شرح کوتاهی از چگونگی ساخت مزار برادرش  و به سخنانش پایان داد. آنچه در پی می آید گزیده ای سخنان وی  میباشد:

" محمد کوهنورد ورزش و اخلاق ناباورانه از میان ما رفت. همه ما بخوبی می دانیم که او چقدر برای اعتلای این ورزش کوشید ، زمانی که هیچیک از ما حتی رویای رفتن به هیمالیا را نیز نداشت ، او این مهم را تحقق بخشید. اوراز از تمرین در کوههای منطقه و سپس ایران شروع کردولی هیچیک از این ها روحیه بلندپرواز او را ارضا نمی کرد. بالاخره در اردوهای تیم ملی با کمترین امکانات شرکت نمود و برای صعود راکاپوشی انتخاب شد. با صعود موفقیت آمیز به راکاپوشی بصورت عملی فعالیت در عرصه هیمالیانوردی وی شروع شد. فعالیتی که با صعود به اورست جانی تازه گرفت. در این صعود محمد آنچنان توانایی ای از خود نشان می دهد که همه را حیرت زده می کند. از این صعود همین بس که جان کوهنورد انگلیسی را که رفقایش او را ول کرده بودند، نجات داد. محمد در قدمگاه هیلاری اورست - یعنی آنجا که حمل حتی مسواک شخصی یک معضل برای کوهنوردان به شمار میآید-  در جلوی دوربین فریاد میزند که اینجا قدمگاه هیلاری است. از همان قدمگاه هیلاری سنگی به یادگار برای همنوردانش به هدیه می آورد. مقبل هنرپژوه کوهمرد فقید بوکانی بعدها به من گفت که محمد به او گفته بود که من این سنگ را از قدمگاه هیلاری آورده ام و حالا مردی میخواهم که این تکه سنگ را به جای خودش برگرداند. بعد از صود به اورست قله های چوآیو و شیشاپانگما را در حالی  همزمان صعود می کند که در شیشاپانگما به دلیل تمام شدن فصل صعود حتی راهنمایان محلی تیم در بارگاه آخر از ادامه صعود سرباز می زندد و محمد به تنهایی بار صعود سه نفره را به دوش می کشد. ماکالو مقصد سال بعدی آنها بود. در مسیر نهایی صعود به ماکالو سرپرست تیم کره را میبیند. او به محمد می گوید که تیم شما توانایی صعود را ندارد و وقتی با رد ادعایش از سوی محمد مواجه می شود به او می گوید که من تبر یخی را در قله جا گذاشته ام ، اگر آن را به پایین برگردانی نشان از صعود خود داده ای. محمد تبر را  در حالی به کمپ اصلی می برد که ماکالو را بدون اکسیژن صعود می کند، موضوعی که خبرنگاران منطقه را به تعجب وامی دارد. لوتسه، پنجمین مقصد هشت هزاری او با موفقیت صعود می شود و در سال 82 در گاشربروم...... در گاشربروم .... در گا...شر..بروم آن فاجعه اتفاق می افتد. محمد در تمامی صعودهایش بهترین چیزی را که از خود در میان همه به یادگار گذاشت اخلاق والایش بود. در این مورد واقعا هر از وی بگوییم کم گفته ایم. این ادعای تنها من نیست بلکه شهادت تمام کسانی است که با او بوده اند... "

بعد از اتمام سخنان آقای معروف اوراز پذیرایی مختصری توسط خرما و چای از حضار بعمل آمد و با دعوت آقای رسول کریمی شاعر مهابادی ملقب به ماموستا سوتاو برنامه ادامه یافت. مضمون شعر ایشان چیزی نبود جز وصف خوبیهای محمد اوراز و تشبیه وی به عقاب تیز پروازی که حتی صعود اورست نیز ارضایش نمی کند و میخواهد از بلندترین نقطه جهان نیز بالاتر برود. از دیدگاه شاعر محمد همه خوبی است و همه زیبایی. او درس عشق می آموزد و در اوج بالهایش را بهم می زند و جاودانه می شود....

در آخرین قسمت برنامه در حالیکه کم کم شمع ها روشنایی خود را از دست می دادند آقای رحمان سپهری مطلب خود را ارائه نمود. او ابتدا یک دقیقه سکوت کرد و سپس با ذکر نکته ای نغز به سخنانش ادامه داد. نکته حاکی از آن بود که گویا روزی نابینایی با ماه به گفتگو می نشیند و به ماه می گوید که من عاشق تو هستم. ماه در جوابش می گوید که تو چگونه عاشق من گشته ای در حالیکه مرا نمی بینی . نابینا ادعا می کند که اگر تو را می دیدم عاشق زیبایی تو می شدم ولی اکنون عاشق خودت هستم. سپهری ادامه دا که من نیز با وجود اشتیاق فراوان هرگز محمد اوراز را ندیده ام ولی اکنون به دیدارش آمده ام . او نیز به شیوه ای عارفانه به بیان محمد پرداخت و در پایان با خواند شعر " پشت هیچستان" سهراب سپهری به سخنانش پایان داد.  

به سراغ من اگر می آیید،

پشت هیچستانم

پشت هیچستان جایی است

 پشت هیچستان رگ های هوا ،

پر قاصد ها ییست که خبر می آرند،

از گل واشده ی دورترین بوته ی خاک

روی شنها هم نقشهای سم اسبان سواران ظریفی است

که صبح، به سر تپه معراج شقایق رفتند

پشت هیچستان ، چتر خواهش باز است

تا نسیم عطشی در بن برگی بدود،

زنگ باران به صدا می آید

آدم اینجا تنهاست

                  و در این تنهایی، سایه ی نارونی تا ابدیت  جاریست

به سراغ من اگر می آیید،

               نرم و آهسته بیایید

                 مبادا که ترک بردارد چینی نازک تنهایی من

چاره‌نوسی نادیاری ژنان و کچانی کورد

به‌شی دوهه‌م

له‌ به‌شی هه‌وه‌ڵ دا باس له‌ مێژوی ژنان له‌ به‌شداری ڕاسته‌وخۆی ئه‌وان له‌ سه‌رجه‌م کار و ئه‌رکه‌کانی کۆمه‌ڵگا کرا. ژنان بێجگه‌له‌ ئاژه‌ڵداری و کشتوکاڵ هه‌روه‌تر له‌ " ته‌بابه‌ت"، " گۆزه‌سازکردن"، ڕاهێنانی چه‌رم" و هه‌روه‌تر له‌ خانوسازکردنیش وه‌ستا بون. له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ که‌ باسی کشیشه‌کانی ئیسپانیۆلی بکه‌ین که‌ کاتێک له‌ نێو خه‌ڵکی سوور پێستی     " پۆئبلۆ" ژیانیان ده‌کرد بۆ هاووڵاتیه‌کانیان له‌ ئوروپا نوسیان :

" هیچ پیاوێک لێره‌ ده‌ست بۆ سازکردنی خانو نابا. هه‌موی ئه‌و ساختومان و خانویانه‌ ته‌نیا به‌ ده‌ست کچان و ژنانی و هه‌روه‌تر کوڕانی لاو ساز ده‌کرێ. "

ژنان هه‌وه‌ڵین که‌سانێک بوون که‌ ده‌ستیان به‌ کشتووکاڵ کرد به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی کشتووکاڵ په‌ره‌ی گرت و بوو به‌ هۆی سه‌قامگیر بونی جه‌ماوه‌ر له‌ ته‌نیشت چۆمه‌کان و کانیاوه‌کان، یانی بوو به‌ هۆی سه‌قامگیر بوونی کۆمه‌ڵگا، ژنان که‌وتنه‌ په‌راوێز. ئیتر پیاوان مه‌جبور نه‌بون بۆ دیتنه‌وه‌ی ڕاو بچنه‌ ده‌روه‌ی ماڵ و پێویست نه‌بوو ڕۆژان و شه‌وانی دوور و درێژ له‌ ماڵه‌وه‌ دور بن. پیاوان ده‌ستیان به‌ کار کرد و به‌ زوترین کات ته‌واوی ئه‌و شتانه‌ی ژنان به‌ ده‌ستیان هێنابوو، فێری بوون.  به‌ تیپه‌ر بوونی کات و زۆر بوونی به‌رهه‌می کشتوکاڵ، بازرگانی په‌یدا بوو. دیاره‌ ئه‌و ده‌وره‌ له‌ باره‌ی ئابوریه‌وه‌ پێشکه‌وتوترین ده‌وره‌ بوو تا ئه‌و ده‌م. ئێستا پیاوان کاره‌کانی ژنان فێر ببون و بازرگانیان ده‌کرد و ژنان ڕانرانه‌ بۆ ماڵ.  به‌ ڕای من ئه‌وه‌ی تا سه‌رده‌می کشتوکاڵ گرینگه‌ بۆ له‌به‌ر چاو گرتن،  نه‌مردنه‌. به‌و مانایه‌ که‌ ژنان و پیاوان بۆ مانه‌وه‌ی خۆیان نیازیان به‌ خواردن بوو  و ته‌واوی ئه‌و که‌ره‌ستانه‌ی په‌یدا بوون  ته‌نیا بۆ 2 مه‌به‌ست ده‌هاتنه‌ ئاراوه‌: 1. زیاد کردنی خوارده‌مه‌نی وه‌ک ئامێری هه‌ڵکێڵانی زه‌وی 2. به‌رگری کردن له‌به‌رامبه‌ر گیانداره‌ دڕنده‌کان. که‌واته‌ کاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتبوو ‌ به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌وڕۆیی بیرکردنه‌ بێته‌ ئاراوه‌. بیر کردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌م ته‌نیا بۆ وه‌دیهێنانی ئه‌و دو مه‌به‌سته‌ی سه‌ره‌وه‌ - که‌ دروستیش بوو- ته‌رخان کرابوو. گه‌ڕانه‌وه‌ی ژنان بۆ نێو ماڵه‌کان، هه‌وڵه‌کانی ئه‌وانی بۆ به‌شداری له‌ کۆمه‌ڵگا و گرینگتر له‌ ئه‌و بۆ په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌به‌ست کرد. پیاوان به‌ هۆی په‌یوه‌ندی زۆرتر- هه‌ر ئه‌و شته‌ی پێشتر ژنان  به‌ هۆی ئه‌و پیشکه‌وتنی باشیان وه‌ده‌ست هێنابوو- له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵگا و هه‌روه‌تر به‌ هۆی بازرگانی له‌گه‌ڵ خه‌ڵکانی تر توانیان پیشکه‌وتنی باش وه‌ده‌ست بێنن و بیر و هزریان گه‌شه‌ی کرد.

کاتێک ژن گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ماڵ ئیتر نه‌یتوانی بیر و هزری خۆی په‌روه‌رده‌ بکات و ئه‌رکی تایبه‌تی ژن بوو به‌ منداڵ به‌ خێو کردن، ماڵ خاوێن کردنه‌وه‌، چێشت لێنان و هه‌روه‌تر بوو به‌ که‌سێک که‌ نیازه‌کانی جنسی هاوسه‌ره‌که‌ی دابین بکات. هه‌ر چه‌ند مێژو شاهیدی داوه‌ له‌ زۆربه‌ی کچان وه‌ک کاڵایه‌کی بازرگانی سه‌یریان کراوه‌. بۆ وێنه‌ له‌ ده‌وره‌ی فئۆدالیسم کاتێک خانه‌کان و به‌گزاده‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کتر کڕین و فرۆشی زه‌ویان ده‌کرد هه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌و کڕین و فرۆشه‌دا کچێکیش قوربانی ده‌بوو. له‌گه‌ڵ کڕینی هه‌ر زه‌ویه‌ک کچێکیش ده‌درا به‌ کڕیار. قه‌ول و قه‌راری ئه‌و زه‌واجه‌ش کاتێک ده‌به‌سترا که‌ کچه‌که‌ هێشتا هه‌ر منداڵ بوو.

ویل دۆڕانت ده‌گێڕێته‌وه‌:

" گریس دۆساڵبی، چوار ساڵانه‌. به‌ به‌گزاده‌یه‌ک شو ده‌کا. هێنده‌ تێپه‌ڕ نابێ زاوا ده‌مرێ و گریس له‌ ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵی دا ده‌بێته‌ هاوسه‌ری یه‌کی تر. له‌ یازده‌ ساڵی به‌ یه‌کی تر. ... له‌و نێوه‌دا ئه‌وه‌ی نیه‌ ئه‌وینداریه‌ و زه‌واج ته‌نیا له‌ ڕوانگه‌یه‌کی پوڵیه‌وه‌ سه‌یری کراوه‌."

سروشتیه‌ کاتێک ئه‌و ئه‌وینداریه‌ نه‌مێنێ ئیتر زه‌واجیش بایه‌خی خۆی له‌ ده‌ست ده‌دا. دێمۆسنتێس ی یونانی ده‌ڵێ:

" ئیمه‌ هێتێ ئێریاییه‌کان٭ hetairai بۆ خۆشحاڵی و شادمانی، خۆشه‌ویسته‌کان و مه‌عشوقه‌کان بۆ که‌یف خۆشی و دابین کردنی نیازه‌ جنسیه‌کان و ژنه‌کانمان بۆ بوون و په‌روه‌رده‌ کردنی منداڵانی یاسایی و ماڵدارێکی به‌ وه‌فا ده‌وێ. "

یان بێری فۆڵت ده‌ڵێ:

" ئاتێنیه‌کان بۆ هاندانی ئه‌و پیاوانی له‌گه‌ڵ کچه‌کانیان ده‌بون به‌ هاوسه‌ر ، جه‌یازێکی زۆریان ته‌رخان ده‌کرد. و په‌یمانی زه‌واجی یونانی له‌سه‌ر بنه‌مای جه‌یاز بوو."

ئاشکرایه‌ ئه‌وه‌ی زۆرتر قۆڵبه‌ست کرا نه جه‌سته‌ی ژنان به‌ڵکو بیری ئه‌وان بوو. ژنان له‌ نێو ماڵه‌کان دا ئیتر نه‌یانتوانی ئه‌و جوره‌ی پێویست بوو مێشکی خۆیان په‌روه‌رده‌ بکه‌ن.

ئه‌وه‌ کورته‌ باسێک بوو له‌ مێژوی ئافراندن، کار، تێکۆشان و هه‌روه‌تر (له‌ دوای په‌یدابوونی کستوکاڵ و بازرگانی) چه‌وسانه‌وه‌ی ژنان تا سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م.

بۆ کوژراوانی موسڵ

ده‌فته‌ری سوور

وڵاتانی تێری جیهان

ده‌فته‌رێکی سووریان هه‌یه‌.

بۆ ئه‌و مه‌ل و گیاندارانه‌ی

که‌ گۆشتیان قه‌ده‌غه‌یه‌.

تکا‌ ده‌که‌م له‌ یۆنیسکۆ.

له‌ ده‌فته‌ره‌ سووره‌که‌یدا

ناوی منیش تۆمار بکا.

له‌ ڕاوکه‌ر و بازرگانان

که‌وڵ و پێستم ڕزگار بکا.

ئه‌من چبکه‌م!

نه‌ خزۆکم – خشپه‌یه‌ک هات –

بۆ زه‌ندۆڵێک تیته‌قێنم، وه‌ک با ته‌ی که‌م

خه‌ره‌ند و هه‌ڵدیر و ته‌لان.

نه‌ ده‌عباشم،

به‌که‌ڵبه‌ بێچوو هه‌ڵگرم

کونه‌ شاخێک بکه‌م به‌ لان.

ئه‌من چبکه‌م!

نه‌ باڵنده‌م عه‌رد ده‌رم کا،

ده‌رکه‌ی ئاسمان ڤه‌که‌م به‌ باڵ

نه‌ ماسیشم – گه‌رداو هه‌ڵکا –

ناخی ده‌ریا په‌نام بدا و

په‌ی پێم نه‌با چاوی خه‌یاڵ...

من هه‌م و نیم دوپێیه‌کم،

که‌چی ئه‌وا زه‌رده‌واڵه‌ی دو پێ ده‌مخۆن

تێم ئاڵاون له‌ ڕاست و چه‌پ، له‌ خوار و ژور

سه‌رتاپام هه‌موی برینه‌

په‌نام بده‌،

ده‌خیلت بم ده‌فته‌ری سور.

په‌شێو1980

به‌شی هه‌وه‌ڵ

   چه‌ند ڕۆژ پێش کچێکی کوردی ته‌مه‌ن 15 ساڵه‌ به‌ ناوی نه‌رمین له‌ ئاوایی " قارنێ" سه‌ربه‌ شاری نه‌غه‌ده‌ خۆی کوشت. ئه‌و ڕوداوه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ به‌ گوێره‌ی زانیاریه‌کان ئه‌و کچه‌ تاقه‌ کچه‌ی بنه‌ماڵه‌ بووه‌ و له‌ لایه‌ن باوک و دایک و برایه‌کانی زۆری ڕێز لێ گیراوه،‌ به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌و حاڵه‌ش به‌ خواردنه‌وه‌ی ده‌رمان کۆتایی به‌ ژیانی کورتی خۆی دێنێ. به‌ داخه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌  ساڵانی ڕابردو له‌ شاری نه‌غه‌ده‌ رێژه‌ی ئه‌و کچ و ژنانه‌ی به‌ شێوه‌ی خۆ کوژی ( ده‌رمان خواردن، خۆ سوتاندن، خۆ هه‌ڵواسین و ...)  کۆتایی به‌ ژیانی خۆیان دێنن که‌م بووه‌، به‌ڵام ئه‌وساڵ یه‌کجار زۆری په‌ره‌ گرتووه‌ و هه‌ر له‌ ماوه‌ی ڕابردووه‌ کچێک که‌ ده‌ڵێن به‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌یانداوه‌ به‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی یان ژنێک  له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ستی کردووه‌ هاوسه‌ره‌که‌ی بایه‌خی زۆری پێ نادا و زۆری خۆش ناوێ،  کۆتاییان به‌ ژیانی خۆیان هێنا. ڕێژه‌ی خۆکوژی ، خۆ سوتاندن و .. ئه‌وه‌نده‌ له‌به‌ر چاوه‌ که‌ بۆ زۆر که‌س به‌ تایبه‌ت ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ ناو شاره‌کان هاتوچۆ ده‌که‌ن سروشتی بووه‌ و ئیتر خۆکوژی وه‌ک دیارده‌یه‌کی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ خۆی نانوێنێت.

   هه‌ر وه‌ک ده‌زانین ڕوداوی به‌ شێوه‌یه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ شاره‌ کورد نشینه‌کان له‌ ساڵانی ڕابڕدووه‌ تا ئێستا هه‌ر وا دێت و به‌ره‌و زیاد بون ده‌چێت، که‌چی تا ئێستا هیچ لایه‌نێکی حوکمی و ناحوکمی نه‌یکردووه‌ به‌ دواداچونێکی ورد بینانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌‌ بکا و خه‌سار ناسی ئه‌و باسه‌ بۆ وه‌ده‌رخستنی هۆکاره‌کانی و هه‌ر وه‌تر بۆ پێشاندانی ڕێگا چاره‌یه‌ک بۆ به‌رگری کردن له‌و دیارده‌  ناحه‌زه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بینێته‌ گۆڕ. ڕه‌نگه‌ بایه‌خ دان به‌م  باسه‌ له‌ لایه‌ن به‌شه‌ حوکمیه‌کانی په‌یوه‌ندی دار و هه‌ر وه‌تر ڕێکخراوه‌ ناحوکمیه‌کان بتوانێ کاریگه‌ریه‌کی باشی  له‌مه‌ڕ پێش گرتن به‌و دیارده‌یه‌ هه‌بێت. له‌و نێوه‌دا ڕۆڵی میدیاکان وه‌ک به‌رچاوترین ئامێری نێوان کارناسه‌کان و خه‌لک حاشاهه‌ڵنه‌گره‌. هه‌ڵبه‌ت ده‌بێ ئاماژه‌ بکه‌م تا ئێستا هه‌ندێ نوسراوه‌ له‌ ڕۆژنامه‌کان له‌سه‌ر خۆکوژی ، خۆ سوتاندن و ... هاتونه‌ به‌رچاو،‌ به‌لام ئاشکرایه‌ که‌ هیچ کامێکیان نه‌یانتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو به‌رگری  له‌و دیارده‌یه‌ بکه‌ن.

به‌ پێی ئه‌و زانیاریانه‌ی له‌ کۆمه‌ڵگای خۆمان ده‌ستمان ده‌که‌وێ (وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌ڵین ژنان که‌م توانان،ژنان ناتوانن وه‌ک پیاوان له‌ ناو کۆمه‌لگادا به‌شدار بن،  ئه‌و کاره‌ی به‌ پیاوان ده‌کرێ به‌ ژنان ناکرێ، ژن زه‌عیفه‌یه‌ و ناتوانێ خۆی له‌به‌رانبه‌ر ته‌وژمه‌کانی نه‌یاران بپارێزێ، ژن ناموسی پیاوه‌ بۆیه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێ له‌ ژێر چاوه‌دێری پیاو بیت و ته‌واوی کاره‌کانی کۆنتڕۆڵ بکرێت، ژن مێشکی له‌ پیاو بچوکتره‌ وبۆی نیه‌ له‌ هه‌مو بڕیارێک به‌شدار بێ  و به‌ ده‌یان و سه‌دان قسه‌ و باسی تر که‌ ڕه‌نگه‌ زۆریشیان له‌ زمانی ژنانه‌وه‌ بیستراون)، ڕه‌نگه‌ ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی مێژویی به‌ ژنان هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زرانی هه‌وه‌ڵین کۆمه‌ڵه‌کان بتوانێ له‌ وڵام دانه‌وه‌ی پرسیاره‌کانمان یاریده‌ده‌ر بێت.

گه‌ڕان بۆ دیتنه‌وه‌ی خۆراک له‌ سه‌ره‌تاییترین نیازه‌کانی هه‌ر کۆمه‌ڵگایێکه‌. له‌ کاتێکدا که‌ ئاژه‌ڵ به‌ پیی ڕاوی ڕۆژانه‌ ژیان ده‌کا، ئینسان ئه‌گه‌ر بیهه‌وێ پێشکه‌وتو بێت ده‌بێ کۆنتڕۆڵی له‌سه‌ر خوارده‌مه‌نی خۆی هه‌بێت. واته‌ نه‌ ته‌نیا ده‌بێ خۆراکی ته‌واوی ڕۆژانه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌ به‌ڵکو ده‌بێ بتوانێ به‌ شێوه‌یه‌ک به‌ڕێک له‌و خوارده‌مه‌نیه‌ی په‌یدای کردووه‌، بۆ داهاتو ڕایگرێ.  له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ میژوی به‌شه‌ر به‌ دو قۆناغ دابه‌ش ده‌بێت: قۆناغی کۆکردنه‌وه‌ی خۆراک که‌ سه‌دان هه‌زار ساڵی خایاندووه‌ و قۆناغی به‌رهه‌م هینانی خۆراک که‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ی کشت و کاڵ و ئاژه‌ڵداری ده‌ستی پێکرد و زیاتر له‌ هه‌شت هه‌زار ساڵێ تێپه‌ڕ نه‌کردووه‌. به‌لام ڕۆڵی ژنان له‌و دو قۆناغه‌ دا چی بووه‌؟ له‌ قۆناغی هه‌وه‌ڵ دا دابه‌ش کردنی کار له‌ نێوان دو ڕه‌گه‌زی نێر و مێ زۆر ئاسایی بوو. هه‌ردوی ژن و پیاو کاریان ده‌کرد به‌ڵام شێوه‌ی ئه‌نجامی کاره‌که‌یان به‌ هۆی جیاواز بونی خۆیان له‌ باری جه‌سته‌ییه‌وه‌، جیاوازی هه‌بوو. پیاوان به‌ دوای ڕاوی گه‌وره‌ ده‌که‌وتن و زۆر جار ده‌بوو که‌ کۆمه‌ڵێک له‌ پیاوان بۆ دیتنه‌وه‌ی ڕاوی گه‌وره‌ بۆ ماوه‌یه‌ک له‌ ماڵ وه‌ده‌رده‌که‌وتن و له‌و نێوه‌دا ئه‌رکی هه‌مو شتێک له‌ ماڵ ده‌که‌وته‌ سه‌ شانی ژن. ژنانیش سه‌ره‌ڕای په‌روه‌رده‌ی مناڵه‌کان و دروست کردنی خۆراک( به‌ شێوه‌ی دانانی ڕاسته‌وخۆی خوارده‌مه‌نی له‌ سه‌ر ئاگر) له‌ده‌وروبه‌ری ماڵی خۆیان وه‌دوای کۆکردنه‌وه‌ی خۆراکی وه‌ک گیا و ئاژه‌ڵه‌ بچوکه‌کان( وه‌ک کرم، مارمێلکه‌، که‌روێشک و ...)  ده‌که‌وتن. گرینگترین به‌شی کۆکردنه‌وه‌ی خۆراک له‌و قۆناغه‌دا له‌سه‌ر ژن بووه،‌ چون زۆر جاری وا بووه‌ که‌ پیاوان ڕاویان ده‌ست نه‌که‌وتووه‌ و خۆیان ماندو و برسی گه ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ ماڵ و ئه‌وه‌ ژنان بونه‌ که‌ توانیویانه‌ به‌ وه‌سیله‌ی کۆکردنه‌وه‌ی گیایه‌کان خیزانه‌کانیان له‌ برسیه‌تی نه‌جات بده‌ن. که‌ واته‌ ده‌بێ بڵیین ژنان سه‌حێبی په‌یدا کردنی جێی متمانه‌ترین خۆراکی سه‌رده‌می پێش کشت و کاڵ یانی گیایه‌کان بونه‌. جیمز فریزه‌ر هه‌روه‌تر باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ له‌ ماوه‌ی هه‌ڵکه‌ندنی بنه‌ گیایه‌کان له‌ زه‌وی کشت و کاڵ په‌یدا بوو. فریزه‌ر ده‌ڵێ ژنان بۆ هه‌لکه‌ندنی بناگیایه‌کان دارده‌ستێکیان هه‌بو به‌ ئه‌ندازه‌ی حه‌وت یان هه‌شت فوت که‌ له‌ ئاگردا سه‌خت و تیژ کرابوو. ئه‌و ئامیره‌ هه‌روه‌تر بۆ به‌رگریکردنی له‌ کاتی هیرشی دڕنده‌کانیش به‌ کار ده‌هێنرا.

فریزه‌ر ده‌ڵێ:

"ئه‌و داره‌ سه‌خته‌ ده‌چو ناو زه‌وی و خاکی سه‌راوبن ده‌کرد و ژنان به‌ قامکی ده‌ستی چه‌پ خۆڵه‌که‌یان ده‌خسته‌ ده‌روه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و شته‌ی ئه‌وان به‌ ده‌ستیان ده‌هێنا زۆر که‌متر له‌و زه‌حمه‌ته‌ی بو که‌ بۆیان ده‌کێشا. بۆ دۆزینه‌وه‌ی یاڕه‌ماسیه‌کی هیندی( هێڵه‌ماسی) که‌ ئه‌ندازه‌ی نیو ئینچ ده‌بو ئه‌وان ده‌با قوڵکه‌یه‌کی به‌ ئه‌ندازه‌ی یه‌ک یان دو فوتی چواگۆشه‌یان هه‌ڵکه‌ندبا. له‌ وڵاته‌ پڕ به‌رهه‌مه‌کان که‌ یاڕه‌ماسی به‌ فراوانی هه‌بو، حه‌ولی ژنان بۆ دۆزینه‌وه‌ی یاڕه‌ماسی زیاتر زه‌وی پڕ ده‌کرد له‌ قوڵکه‌ و ئه‌‌و کاره‌ بو به‌ هۆی ده‌وڵه‌مه‌د بونی زه‌ویه‌کان. پڕژانی تۆوی گیایه‌کانیش (به‌ وه‌سیله‌ی با) توانی کاریگه‌ری باشی له‌و پڕۆسه‌یه‌دا هه‌بێت."

به‌ تیپه‌ڕ بونی زه‌مان ژنان هه‌روه‌تر توانیان شێوازی جۆراوجۆری تر بۆ به‌رهه‌م هێنانی باشتر‌ بدۆزنه‌وه‌.ئه‌وان توانیان گیایه‌ نامۆیه‌کان له‌ زه‌وی وه‌ده‌ر بخه‌ن و به‌م شێوه‌ له‌ پرۆسه‌ی باشتر گه‌وره‌ بونی گیا یارمه‌تی زه‌وی بده‌ن. هه‌روه‌تر زانیان چۆن تۆوی گیایه‌کان بچێنن و چاوه‌ڕوانی گه‌وره‌بونی ئه‌وان بن و ئه‌وه‌ بوو به‌ بنه‌مای دامه‌زرانی کشت و کاڵ و هه‌روه‌تر سه‌قامگیر بونی خێزانه‌کان.